مادرم

قسمت اول

وقتی تحصیلات مقدماتی‌ام را به پایان رساندم، مادرم صلاح دید مرا به «محافل اجتماعی» وارد کند. اما خودش، که از روآن به پاریس کوچانده شده بود، جز چند خویشاوند نه‌چندان دور و همسرانِ چند تن از همکاران پدرم در دانشکدهٔ حقوق، هرگز نکوشیده بود در آنجا برای خود آشنایانی پیدا کند. وانگهی، دنیایی که گمان می‌رفت باید برای من جاذبه‌ای داشته باشد، دنیای اهل ادب و هنر، «دنیایِ خودِ او» نبود و در آن احساس بیگانگی می‌کرد.

دیگر به یاد ندارم آن روز مرا به کدام محفل برده بود. احتمالاً مجلسِ خویشاوند‌مان، سوسین، بود، در عمارتش در خیابان آتن، همان‌جا که هفته‌ای دوبار، درس‌های رقص ملال‌آوری می‌گرفتم.

روز پذیرایی^۱ بود. معارفه پشتِ معارفه صورت می‌گرفت و گفت‌وگوها نیز کمابیش همان بود که در همهٔ محافل این‌چنینی هست: هیچ‌وپوچ و پر از ظاهر‌سازی. توجه من اما بیش از سایر بانوان بر مادرم متمرکز بود. به‌سختی بازش می‌شناختم. او که همیشه آن‌قدر فروتن، محتاط و از بیان نظر خود بیمناک بود، در آن محفل بورژوایی، پر از اطمینان به‌نظر می‌رسید و بی هیچ نیاز به خودنمایی، کاملاً راحت و آسوده می‌نمود. گویی درست همان‌گونه که اقتضای موقعیت بود، در نقش خود فرورفته بود و البته بی‌آن‌که برایش اهمیتی قائل باشد، اما با رضایت، در نمایشِ اجتماعی‌ای شرکت می‌کرد که در آن، جز تظاهرِ پوچ، چیزی عرضه نمی‌شود. حتی به نظرم رسید که در میان یاوه‌ها و اراجیفِ پیرامون، چند جملهٔ به‌ویژه سنجیدهٔ او اندکی آشفتگی در جمع می‌انداخت. گزافه‌گویی‌ها همان دم بادشان خالی می‌شد، همچون اشباح شبگردی که با بانگ سحرگاهی خروس ناپدید می‌شوند. از دیدنش به شگفت آمده بودم و به‌محض آن‌که از آن بازارِ خود‌فروشی^۲ گریختیم و باز من و او تنها شدیم، این را به او گفتم.

آن شب شام را با او نخوردم. گمانم با پی‌یر لویی بودم. دست‌کم یادم هست که پس از بیرون آمدن از خیابان آتن از مادرم جدا شدم. اما تقریباً بلافاصله پس از شام به نزدش بازگشتم. بی‌تاب بودم که ببینمش. آن روزها در خیابان کومای^۳ زندگی می‌کردیم. پنجره‌های آپارتمان‌مان رو به باغِ انبوهی باز می‌شد که امروز دیگر نشانی از آن نیست.

مادرم در بالکن ایستاده بود. جامه‌های مجلسی‌اش را از تن در آورده بود و من باز او را در همان پوششِ ساده و بی‌پیرایهٔ روزمره‌اش باز‌یافتم. در فصلی بودیم که نخستین اقاقیاها فضا را معطر می‌کنند. مادرم دل‌مشغول به‌نظر می‌رسید. او به آسانی سفره دل نمی‌گشود و بی‌تردید همین هم‌نواییِ بهار بود که او را به سخن آورد.

با زحمت بسیار لب به سخن گشود: «حرفی که هنگام بیرون آمدن از خانهٔ سوسین به من زدی، راست بود؟ واقعاً آن‌طور فکر می‌کنی؟ من... یعنی… به خوبی سایرین بودم؟»

همین که خواستم اعتراض کنم، اندوهگین ادامه داد: «کاش پدرت فقط یک بار توانسته بود این را به من بگوید... من هیچ‌وقت جرئت نکردم از خودش بپرسم و وقتی با هم بیرون می‌رفتیم، چقدر نیاز داشتم بدانم آیا...»

لحظه‌ای خاموش ماند. دیدم که می‌کوشد جلوی اشک‌هایش را بگیرد. سپس با صدایی آهسته‌تر که به‌زحمت شنیده می‌شد، ادامه داد:

«... از من راضی بود یا نه.»

گمان می‌کنم درست همین جمله‌ها بود که ناگهان به من فهماند چه اندازه نگرانی، پرسش‌های ناگفته و چشم‌انتظاری می‌تواند زیر نقابِ خوشبختی، حتی در همدل‌ترین زندگیِ مشترک (چنان‌که زندگیِ پدر و مادرم در چشمِ همه و همین‌طور در چشمِ پسرشان، چنین می‌نمود) پنهان مانده باشد.

آن‌چه مادرم بیهوده انتظار داشت، نه تمجید و ستایشی از جانب پدرم بلکه تنها احساس اطمینانی بود از این‌که توانسته است خود را در خورِ او نشان دهد. از اینکه او را نومید و سرخورده نکرده باشد. اما آن‌چه پدرم می‌اندیشید، من نیز، مثل مادرم، نمی‌توانستم بدانم. همان شب فهمیدم هر جانی رازی را با خود به خاک می‌برد تا برای همیشه در آن پنهان کند.

قسمت دوم

هرچه در مادرم طبیعی بود، دوست می‌داشتم. اما گاه قیدوبندهای عُرفی و خویی که تربیت بورژوایی در انسان می‌نشاند، شورهای ذاتی‌اش را به بند می‌کشیدند. (البته نه همیشه. یادم هست که هنگام شیوع تیفوس، برغم توصیهٔ همهٔ نزدیکانش، دلیرانه برخلاف رأی آنان رفتار کرد و برای پرستاری از کشاورزانِ بیمارِ لا روک^۴ رفت.)

بی‌گمان، چنین تربیتی در مهارِ غرایز ناپسند بسیار سودمند است، اما شوربختانه، به جوشش‌های بزرگوارانهٔ دل نیز می‌تازد و نوعی حسابگری آن‌ها بازمی‌دارد یا از مسیر منحرف می‌کند. می‌خواهم نمونه‌ای از آن بیاورم:

مادرم روزی به من گفت که قصد دارد نسخه‌ای از لیتْره^۵ را به آنا شَکْلِتون، دوستِ تنگدستمان که مهرِ فرزندانه‌ای به او داشتم، هدیه کند. شادی‌ام را بی‌اختیار آشکار کردم اما او افزود:

«آن دوره‌ای که به پدرت هدیه کرده بودم، جلدِ چرمِ مراکشی دارد. فکر کردم برای آنا جلدِ چرمِ ساغری^۶ کافی است.»

همان دم چیزی را فهمیدم که تا آن هنگام نمی‌دانستم: چرم ساغری بسیار ارزان‌تر بود. شادیم ناگهان از دلم گریخت. مادرم بی‌گمان متوجه شد، زیرا فوراً افزود:

«او متوجه فرقش نخواهد شد.»

نه، چنین فریبکاریِ خُرد و خِسَّت‌آمیزی ابداً در طبعش نبود. سرشتِ ذاتی او بخشندگی بود. اما آن نوع همدستی نیز که مرا به آن فرامی‌خواند آزارم می‌داد.

هزاران چیزِ به‌مراتب مهم‌تر را از یاد برده‌ام. اما چرا این چند جملهٔ مادرم چنین ژرف در دلم نقش بست؟ شاید چون احساس می‌کردم خودم نیز، با وجودِ انزجارِ تندی که در آن لحظه در من بر‌انگیختند، می‌توانستم چنان بیندیشم و چنان سخن بگویم. شاید چون همان‌جا به آن خصلتی آگاه شدم که می‌دانستم روزی ناچار خواهم بود با آن در خودم بستیزم، و با اندوه از این‌که آن را در مادرم می‌یافتم، شگفت‌زده بودم.

همهٔ خصلت‌های دیگرِ او، جز این، در هماهنگیِ کامل با سیمای اخلاقی‌اش بود و شاید درست از همین‌رو بود که چون این ویژگی را ــ که واقعاً در شأنش نبود ــ در او بازنمی‌شناختم، آن‌چنان در خاطرم حک شد. چه هشدارِ روشنی!

چه نیرویی داشت این «پرورش اجتماعی» که گاهی چنین بر طبعِ او چیره می‌شد! اما مادرم در میان کسانی گرفتارِ همان خصلت ها چنان احاطه شده بود که دیگر نمی‌توانست در وجود خود، میان آموخته های بیرونی و آن‌چه خودجوش و برخاسته از طبیعتش بود، فرق بگذارد. خاصه آن‌که او بیش از اندازه کم دل و بی اعتماد به خود بود تا بتواند آن خصوصیات اصیل درونی‌اش را برتری دهد. همواره نگرانِ دیگران و داوری‌هایشان بود. همیشه خواهانِ بهتر شدن، امّا «بهتری» که با قواعدِ پذیرفته‌شده سازگار باشد. همواره در تلاش برای رسیدن به آن «بهتر»، بی‌آن‌که حتی گمان ببرد ــ و چنان فروتن بود که نمی‌توانست دریابد ــ که بهترین ها در او درست همان چیزی بود که با کمترین کوشش از او سر می‌زد.